Metodi trgovanja sa HOV

Trgovanje hartijama od vrednosti - hov u skladu sa Pravilima berze, na berzanskim sastancima, može biti organizovano sledećim metodama trgovanja:

  • metod preovlađujuće cene
  • metod kontinuiranog trgovanja

Metod preovlađujuće cene

Trgovanje metodom preovlađujuće cene sastoji se iz sledećih faza:

  • predotvaranje – vremenski period namenjen za ispostavljanje i prijem naloga članova Berze
  • aukcija – vremenski trenutak u kome se utvrđuje preovlađujuća cena
  • trgovanje – vremenski trenutak u kome se zaključuju transakcije po preovlađujućoj ceni
  • trgovanje na zatvaranju – vremenski period namenjen prijemu naloga po utvrđenoj preovlađujućoj ceni i zaključivanje transakcija

Faza predotvaranja sastoji se od sledećih podfaza:

  • prijem naloga – period prijema naloga za trgovanje, nakon koga sledi
  • random period - period ograničenog prijema naloga za trgovanje i prikaza informacija

Trajanje podfaze „random period”, utvrđuje se u berzanskom trgovačkom sistemu (BelexFIX) pomoću nekontrolisane procedure bazirane na tablici slučajnih brojeva, koja trajanje perioda prijema naloga za trgovanje u ovoj fazi utvrđuje u vremenskom intervalu od 1 do 300 sekundi.

Prilikom utvrđivanja preovlađujuće cene primenjuju se sledeći kriterijumi:

  • maksimiziranje obima prometa
  • minimiziranje razlike između cene koju je moguće utvrditi i indikativne cene

Za preovlađujuću cenu proglašava se cena po kojoj se ostvaruje najveći obim prometa, meren količinom predmetne hartije od vrednosti.

Ukoliko se jednako najveći obim prometa može ostvariti po više cena, kao preovlađujuća cena utvrđuje se cena koja je bliža indikativnoj ceni, osim u slučaju prvog trgovanja kada će se kao preovlađujuća cena utvrditi viša cena.

Ukoliko je moguće utvrditi dve cene po kojima se može ostvariti jednako najveći obim prometa, a koje su jednako udaljene od indikativne cene, kao preovlađujuća cena utvrđuje se viša cena.

Ukoliko su i na strani ponude i na strani tražnje ispostavljeni samo tržišni nalozi, utvrđuje se preovlađujuća cena koja je jednaka indikativnoj ceni.

Preovlađujuća cena je indikativna (početna) cena za naredni berzanski sastanak.

Ukoliko nije moguće utvrditi preovlađujuću cenu u skladu sa kriterijumima za utvrđivanje preovlađujuće cene, indikativna cena za naredni berzanski sastanak ostaje nepromenjena.

Kontinuirano trgovanje

Trgovanje metodom kontinuiranog trgovanja sastoji se iz sledećih faza:

  • predotvaranje - vremenski period namenjen za ispostavljanje i prijem naloga članova Berze
  • otvaranje – vremenski trenutak u kome se utvrđuje cena otvaranja
  • trgovanje na otvaranju – vremenski trenutak u kome se zaključuju transakcije po utvrđenoj ceni otvaranja
  • kontinuirano trgovanje – period kontinuiranog ispostavljanja i uparivanja naloga za trgovanje
  • zatvaranje – vremenski trenutak u kome se utvrđuje cena zatvaranja
  • trgovanje na zatvaranju – vremenski period namenjen prijemu naloga po utvrđenoj ceni zatvaranja i zaključivanje transakcija po ceni zatvaranja

Nalozi za trgovanje koji čekaju realizaciju, realizuju se prema prioritetu cene iz naloga, a ukoliko su cene u dva ili više naloga jednake, prioritet se dodeljuje ranije ispostavljenom nalogu.

Realizacija naloga za trgovanje moguća je ukoliko su u berzanskom trgovačkom sistemu (BelexFIX) ispostavljeni nalozi suprotni po vrsti transakcije koji imaju cenu jednaku ili bolju od naloga koji sa statusom aktivnog naloga čeka na realizaciju.

Faza zatvaranja predstavlja vremenski trenutak u kome se utvrđuje cena na zatvaranju.

Cena na zatvaranju utvrđuje se alternativno, kao jedna od sledećih mogućnosti:

  • cena poslednje transakcije u fazi kontinuiranog trgovanja
  • prosečna ponderisana cena specificiranog broja poslednje-trgovanih jedinica svake od hartija od vrednosti
  • prosečna ponderisana cena poslednjetrgovanog specificiranog procenta od ukupno trgovanih jedinica svake od hartija od vrednosti
  • prosečna ponderisana cena poslednjetrgovanih jedinica svake od hartija od vrednosti u specificiranom vremenskom periodu

Ukoliko u toku trgovanja metodom kontinuiranog trgovanja nije bilo zaključenih transakcija, ni cena na otvaranju, ni cena na zatvaranju se ne objavljuju, a za naredni berzanski sastanak indikativna cena ostaje nepromenjena.

Blok trgovanje

Blok trgovanje predstavlja blok transakciju čiji je predmet hartija od vrednosti kojom se trguje na berzanskom ili na vanberzanskom tržištu.

Blok transakcija je transakcija dogovorena van berzanskog sastanka na kome se trguje metodom preovlađujuće cene ili metodom kontinuiranog trgovanja, u bilateralnom odnosu jednog kupca i jednog prodavca.

Blok transakcija može biti zaključena samo u toku trajanja berzanskog sastanka ukoliko trgovanje hartijom od vrednosti ili finansijskim instrumentom koji je predmet blok transakcije nije privremeno obustavljeno, ili ukoliko data hartija od vrednosti ili fnansijski instrument nije predmet specijalnog izveštaja.

Ukoliko je predmet blok transakcije hartija od vrednosti kojom se trguje metodom preovlađujuće cene, blok transakcija može biti zaključena ako su kumulativno ispunjeni uslovi da:

  • najmanje jedan član Berze podnosi u isto vreme nalog kupovine i nalog prodaje za istovetnu hartiju od vrednosti, u istovetnoj količini, po istovetnoj ceni i sa istovetnim datumom saldiranja
  • količina hartija od vrednosti iz blok transakcije jednaka je najmanje zbiru trgovane količine datom hartijom od vrednosti na poslednja tri berzanska sastanka, a najmanje 3(tri) % od ukupno emitovanog broja datih hartija od vrednosti, izuzimajući trgovanu količinu na berzanskom sastanku na dan zaključenja blok transakcije,
  • najviše odstupanje cene hartije od vrednosti iz blok transakcije u odnosu na prosečnu ponderisanu cenu zaključenu na prethodna tri berzanska sastanka (izuzimajući berzanski sastanak na dan kada se zaključuje blok transakcija) je do 10%, osim u slučaju kada je količina hartija od vrednosti u blok transakciji najmanje 20% od ukupnog broja izdatih hartija od vrednosti iste vrste i klase predmetnog izdavaoca, kada je dozvoljena razlika cena do 20%.

Ukoliko je predmet blok transakcije hartija od vrednosti kojom se trguje metodom kontinuiranog trgovanja, blok transakcija može biti zaključena ako su kumulativno ipunjeni uslovi da:

  • najmanje jedan član Berze podnosi u isto vreme nalog kupovine i nalog prodaje za
  • istovetnu hartiju od vrednosti, u istovetnoj količini, po istovetnoj ceni i sa istovetnim
  • datumom saldiranja
  • vrednost blok transakcije čiji je predmet hartija od vrednosti kojom se trguje metodom kontinuiranog trgovanja, alternativno najmanje:
    • 200 miliona dinara, ukoliko je predmet blok transakcije akcija
    • 10 miliona dinara, ukoliko je predmet blok transakcije dužnička hartija od vrednosti
    • 10% od ukupno izdatog broja hartija od vrednosti iste vrste i iste klase, izdate od strane predmetnog izdavaoca
  • najviše odstupanje cene hartije od vrednosti iz blok transakcije u odnosu na cenu na zatvaranju na prethodnom berzanskom sastanku je do 3%, osim u slučaju kada je količina hartija od vrednosti u blok transakciji najmanje 10% od ukupnog broja izdatih hartija od vrednosti iste vrste i klase predmetnog izdavaoca, kada je dozvoljena razlika cena do 5%
  • količinu hartija od vrednosti iz blok transakcije nije moguće kupiti, odnosno prodati po ceni iz blok transakcije u toku trajanja berzanskog sastanka za vreme kojeg se dostavlja Berzi na odobrenje i registraciju Upravni odbor Berze može doneti odluku o promeni uslova za zaključivanje blok transakcija.

Cene i obim prometa iz odobrenih blok transakcija ne utiču na cene i obim prometa ostvarene u trgovanju hartijama od vrednosti na berzanskom sastanku, niti utiču na vrednost indeksa u koji su date hartije od vrednosti uključene.

Korišćena literatura: http://www.belex.rs/regulativa/osnovna_akta http://en.wikipedia.org/wiki/Mifid

Na inostranim tržištima metode trgovanja su definisane aktima organizatora tržišta.